Beograd

Istorija

Najstarija skola

Ime Palilule pominje se prvi put početkom 19. veka i odnosi se na "selo smešteno na četvrt sata hoda" od grada opasanog šancem. O poreklu naziva ovog dela Beograda nema pouzdanijih istorijskih podataka. Istraživači smatraju da su ondašnje vlasti, po nekima lično knez Miloš, zabranili pušenje na uskim beogradskim ulicama zbog lako zapaljivih zgrada. Zato su tadašnji pušači palili svoje lule tek po izlasku iz varoši. Zapisana sećanja iz 1840. godine kažu da je na jednom direku bila nacrtana lula koja je objašnjavala namernicima da tu mogu slobodno pušiti, da mogu da zapale svoju lulu. Pretpostavlja se da otuda potiče naziv Palilula.

Prema nekim izvorima naziv Palilula, kao geografski pojam datira, takođe, iz vremena s početka 19. veka. Tadašnja praksa bila je da se delovima grada nadene ime prema zanatima koje se u njima obavljaju. Jedan od najrasprostranjenijih zanata bio je grnčarski, a sirovinska baza - glina, vađena je iz majdana na prostoru Karaburme, Velikog brda i Milića brda. Grnčarija se pekla u pećima koje su se zbog oblika i dimnjaka nazivale LULE, te se taj naziv preneo na deo teritorije grada na kojem su bile postavljene. Kao dokaz izvođenju ovog zaključka je duga opekarska i ciglarska delatnost na Paliluli, a konkretan dokaz su ugašene peći za pečenje cigle u krugu IGM "Trudbenik" na Slanačkom putu.

Beograd je 1860. godine podeljen na šest kvartova, a jedan od njih bio je palilulski. Tri decenije kasnije, 1890. godine, palilulski kvart bio je najveći u Beogradu, u njemu je živelo 10.563 Beograđana. U 1365 domova bilo je 2844 domaćinstava. Palilulci su se držali starih običaja o krvnim zadrugama. Takav način života uslovljavala je zemljoradnja kao osnovna delatnost.

Arheološka iskopavanja, posebno na Karaburmi, pokazuju da su blizina reke i plodna zemlja njenih obala oduvek privlačili ljude da se tu zadržavaju i bore za opstanak. Naseobina je nastala na prostoru izvan gradskih bedema, idući od nekadašnje Vidin kapije (na mestu današnje Prve gimnazije), podno Tašmajdanskog grebena, do Dunava.

Značajnija naselja niču u 16. veku. Iako prvi put pomenuta u istorijskim dokumentima pre pet vekova, naselja Borča i Ovča, kao i druga novijeg datuma (Krnjača, Kotež, Padinska Skela) administrativno su postala deo Palilule polovinom prošlog veka. Nekadašnja ostrvca nastala povlačenjem Dunava, isušivanjem bara i ritova i izgradnjom kanalskog sistema, ubrzano su se širila (samo delimično planski) u poljoprivrednom i urbanom smislu, pa je tako Borča najprostranije i najbrojnije naselje Beograda. Spoj poljoprivrede, industrije, trgovine i uslužnih delatnosti daje ovom delu Palilule posebno zanimljiva obeležja.

Od Tašmajdana ka Dunavu i Bulbulderskom potoku (današnja Cvijićeva ulica) nalazile su se "bašte, vinogradi, pašnjaci, ali i mlinovi, pa čak i letnjikovci, čiji su vlasnici živeli u samom gradu". Prvih decenija 18. veka to je bio najlepši deo tadašnjeg Beograda. Ocenili su to i brojni kolonisti, zanatlije i trgovci nemačkog, ali i srpskog porekla, koji su došli u pratnji austrijske vojske princa Eugena Savojskog.

Od 1717. do 1739. godine na ovom prostoru podigli su naselje Karlstal (Karlova dolina), povezano omiljenim beogradskim šetalištem, Dugom ulicom (današnja Dušanova), s utvrđenim gradom. U Karlstalu je bilo crkava i manastira, cvetnih aleja i zelenila i lepo uređenih širokih ulica. Palilula tek u vreme kneza Miloša postaje selo, zahvaljujući njegovoj želji da od Savamale načini "pravu varoš". Raselio je Savamalce, besplatno im podelivši placeve "kod sela Palilula", naniže od napuštene i zapuštene Batal džamije (na mestu današnjeg Doma Narodne skupštine Srbije). Beograd se postepeno širio, tako da su na njivama Palilule podizane nove zgrade, a preko nekadašnjih oranica prosecane nove ulice. Palilula je menjala izgled. Stizali su novi žitelji iz svih krajeva Srbije i Austrougarske i od zemljoradnika su postajali kalfe ili fabrički radnici. Tako je Palilula sve više prerastala u industrijsko predgrađe Beograda.

Palilulski prostor "pamti" mnoge istorijske događaje. Najznačajniji je svakako objavljivanje Hatišerifa, na dan Svetog Andreja Prvozvanog, 30. novembra 1830. po starom kalendaru, odnosno, 13. decembra 1830. prema novom kalendaru, po kome Velika porta priznaje Srbiji punu nacionalnu samostalnost, knezu Milošu nasledno kneževsko dostojanstvo, a Srbima pravo na beogradsku varoš. Ovo se dogodilo na brežuljcima Tašmajdanskog parka, ispod koga su svojevremeno bili rudnici tvrdog kamena i šalitre, a u blizini mesta gde su Turci, po nalogu Sinan-paše spalili mošti Svetog Save.

Kada je hatišerifom Srbija stekla pravo da gradi škole i bolnice, Paliluci među prvima zahtevaju da se u njihovom kraju izgradi i otvori škola. Na Tašmajdanu, pri crkvi kod tadašnjeg groblja, nastala je treća po redu beogradska osnovna škola. Na predlog direktora beogradske gimnazije, već 1870. otvorena je i palilulska polugimnazija. Nepunih šest godina kasnije započelo je pohađanje i petog razreda. Tako je ova škola prerasla u potpunu gimnaziju. Na Paliluli u to vreme radi i viša škola "vaspitatelno zavedenije" za žensku decu, a pohađaju je kćeri najuglednijih Beograđana.

Pаlilulа linкоvi
Nаšа кućа Pаlilulа